Nutteloze communicatie-wetenschap

Er zijn van die vakken die iets wat iedereen begrijpt zo kunnen uitleggen, dat niemand er meer wat van snapt. De communicatiewetenschap is zo’n vak. Hier een kort college over de relatie tussen zintuigen, expressie- en communicatievormen.  

 

Tenzij je gelooft in telepathie kun je iemand op zes manieren iets duidelijk maken. We hebben natuurlijk maar vijf zintuigen, maar aangezien we ons met woorden op twee manieren kunnen uitdrukken – spraak en schrift – zijn er zes modaliteiten van expressie. Maar slechts in vier gevallen spreken we daarbij ook van communicatievormen.  

 


Om bij het gesproken woord te beginnen: feitelijk gaat het bij deze expressievorm om geluid, of beter gezegd om klank want wat is onze spraak anders dan gearticuleerde klank? Spraak is het communicatiemiddel bij uitstek. Kijk maar naar je telefoonrekening.

Communicatie

Bron afbeelding: http://mmknelson.blogspot.nl


Muzikaal intelligente mensen zijn ook in staat om zich via muziek uit te drukken. De muziekleraar van de wereldberoemde klarinettist Giora Feidman klemde als muziekles de krant van die dag op een muziekstandaard en zei tegen de kleine Giora: Spiel!  
 

Hol 

Dan het geschreven woord. We sms-en en mailen de hele dag. Internet, social media, kranten en tijdschriften zijn de meest gebruikte kanalen van deze cognitieve expressievorm. Taal, geschreven en gesproken, biedt verreweg de meeste mogelijkheden om fijnmazig en interactief met elkaar te communiceren. Stel je eens voor wat er in ons dagelijks leven allemaal wel niet weg zou vallen als we de taal niet tot onze beschikking hadden. Dan konden we terug naar ons hol. 

 

Rooksignalen
Verbeelding is de derde vorm van expressie die hoofdzakelijk via televisie onze bovenkamer binnenkomt. Maar je kunt ook denken aan verkeersborden, billboards, bioscopen, illustraties of aan foto’s in kranten en tijdschriften. Er wordt wel gezegd dat we in een beeldcultuur leven. Met name reclame werkt indringend met beelden. En hoewel we, afgezien van rooksignalen of met ‘picture it’, doorgaans niet via beelden met elkaar het gesprek aangaan, spreken we toch van communicatie. Communicatie komt van het Latijnse woord communicare en betekent ‘gemeenschappelijk maken’. Interactiviteit is dus geen vereiste om te spreken over communicatie. Wel van belang is dat de ander, de doelgroep, de boodschap cognitief begrijpt en er emotioneel de juiste – dat wil zeggen de beoogde - lading aan geeft. In de tijd van de staatspropaganda bijvoorbeeld begrepen hele lagen van de Oost-Europese bevolkingen prima wat er bedoeld werd, maar sloten ze zich er emotioneel voor af of gaven er zelfs een anti-lading aan. Dan is het lastig om nog van communicatie te spreken. Datzelfde zie je overigens ook bij organisaties. Op het ministerie van Onderwijs had het veranderteam de zoveelste verandering 'SPRONG' genoemd. Binnen de kortste keren werd dat omgedoopt tot 'PLONS'. 

 

Dieptebommen 

Dat juist beelden zo sterk werken, komt omdat het een soort dieptebommen zijn: ze hebben hun uitwerking in ons onderbewuste. Het zijn signalen die we evolutionair hebben leren begrijpen. Daar kun je geen weerstand aan bieden. Zien we in een reclame knappe, jonge mensen zonder geldzorgen, dan bereidt dat beeld een positieve grondhouding voor. Breng je vervolgens het merk of product in beeld, dan krijgt dat onwillekeurig een positieve associatie. Daarom werkt reclame ook met tekst én beeld. Tekst geeft op cognitief niveau de informatie en het beeld op emotioneel niveau de boodschap door. 
 

Liegen 

Dat brengt ons bij de vierde en oudste vorm van expressie: lichaamstaal, zeg maar de non-verbale communicatie. In de dierenwereld moeten ze het er mee doen, maar ook in onze wereld speelt lichaamstaal bij communicatie een belangrijke ondersteunende rol. Kijk maar eens op het centraal station van Utrecht waar dagelijks 180.000 mensen zich een weg banen zonder met elkaar in botsing te komen: oogcontact, een lichaamsbeweging en hup, je bent elkaar voorbij. Houding en gezichtsuitdrukking zijn ook evolutionair bepaald. Natuurlijk kun je je er in trainen. Kijk naar Lance Armstrong, DSK, Dirk Scheringa, Bram Moszkowicz, Jack de Vries. Ze kunnen liegen dat het gedrukt staat en juist dát maakt ze zo geloofwaardig. Het is de belangrijkste les voor talking heads op televisie: de vorm bepaalt de inhoud, wat hier heel dicht in de buurt komt van de mythische uitspraak van misschien wel de bekendste media-wetenschapper, Marshall McLuhan: ‘The media is the message.’ 
 

Huggen 

Deze vier vormen van expressie en communicatie spreken slechts twee van de vijf zintuigen aan: in drie gevallen (geschreven tekst, beeld en lichaamstaal) het gezichtsvermogen en in één geval (spraak) het gehoor. De overige drie vormen van expressie werken via de drie overige zintuigen en hebben altijd nabijheid nodig. Om die reden lenen ze zich niet, zoals de eerste vier,  voor massacommunicatie via kranten, radio, televisie of internet. Huggen is een vorm van tactiele expressie en communicatie via de tast. Maar kun je met iemand communiceren via koude en warme, via harde en zachte aanraking? Badr Hari zal zeggen van wel. Maar de kabinetsplannen zal je er niet gauw mee kunnen ‘bespreken’, al zijn die wel voor heel veel mensen een koude douche. 
 

Reptielenbrein 

Geur dan. Geur is het meest primaire zintuig omdat het rechtstreeks naar ons reptielenbrein leidt. In de dierenwereld heeft een geurvlag een actieve, geslachtelijke signaalfunctie. Bij ons een duidelijke reactieve signaalfunctie (brand! of bedorven voedsel) en is om die reden ook niet bedoeld om te communiceren. Net als smaak tenslotte. Een sterrenkok zal zeggen dat je weldegelijk kunt communiceren via smaken, maar veel verder dan dat zoet staat voor liefde, zuur voor agressie, bitter voor verdriet en het zout in de pap voor wat humor zal hij niet komen. En al is interactiviteit geen vereiste om over communicatie te spreken, behalve door hem in zijn mond te spugen kun je via de smaak niks ‘terugzeggen’.

 

Samenvattend: ogen en oren zijn de belangrijkste zintuigen om via de belangrijkste expressievormen – spraak, schrift en beeld – gearticuleerd, interactief en indringend te communiceren. Maar dat wist je natuurlijk al lang. 

 

Bob Duynstee

Reageer


Volg ons



Deel